
Kwesta cmentarna 2026
2026-10-28
Galiński Jan
2026-10-28
Nagrobek trzynastomiesięcznego dziecka, Ady Moniuszko, córki zwierzynieckiego lekarza, Edwarda Moniuszki – przed renowacją.

Płyta nagrobkowa po wyczyszczeniu wykonanym przez Leszka Rojka / konserwacjapomnikow.pl. Po oczyszczeniu okazało się, iż jest to nagrobek pokryty płytą z białego marmuru.
Ada (Adela Zofia Moniuszko) urodziła się 22 lipca 1914 r., a zmarła 7 sierpnia 1915 r. Żyła zatem niewiele ponad rok. Była prawdopodobnie młodszą córeczką Edwarda i Eugenii Moniuszków, mieszkających w Zwierzyńcu od 1909 do 1919 roku i przez tę dekadę mocno wpisujących się w lokalne życie społeczne.

Rodzice Ady Moniuszko, przez 10 lat mieszkańcy Zwierzyńca i aktywni działacze: Edward i Eugenia. Projekt kolażu i zbiory archiwalnych zdjęć: Elżbieta Hałasa
Ojcem Ady był Edward Moniuszko (ok. 1881–1924), absolwent medycyny w Zurychu, który został w 1909 r. zaangażowany do organizacji szpitala ordynackiego w budynku dawnego urzędu gminy. Oprócz gabinetu lekarskiego znajdowały się w tym nowym szpitalu także sala operacyjna i laboratorium, a rodzinie lekarza przyznano czteropokojowe mieszkanie. Edward Moniuszko zyskał sobie sławę nie tylko zwykłego lekarza, ale i świetnego chirurga, którego wzywano czasem do pomocy również do szpitala w Szczebrzeszynie. Lata przedwojennej służby lekarskiej były dość zwyczajne, ale intensywne, o czym świadczy rozbudowa szpitala w 1912 roku – dobudowano większą salę operacyjną oraz inne pomieszczenia szpitalne i gospodarcze. Niedługo potem aptekę prowadzoną przez Kazimierza Chlebowskiego przejęli małżonkowie Marian i Janina Gulińscy, co zaowocowało wieloletnią przyjaźnią Moniuszków i Gulińskich oraz aktywnością obu tych rodzin w sferze społecznej i politycznej. Oczekiwanie na wymarzoną niepodległość i wsparcie stronnictwa Józefa Piłsudskiego połączyły doktora i aptekarza oraz wspierające swoich mężów żony.
Okres I wojny światowej przyniósł wyzwania, które czasem po ludzku musiały przerosnąć ordynackiego chirurga. Nie tylko stał on w środku tragicznych wydarzeń, ale był przez nie osobiście dotknięty. Szczęście z narodzin córeczki, Adeli Zofii, urodzonej 22 lipca 1914 r., przerwała już 31 lipca 1914 r. mobilizacja ogłoszona przez Rosję. Wojska rosyjskie zostały wkrótce wyparte przez Austriaków, którzy już od 14 sierpnia zajęli budynki miejscowych urzędów i prowadzili walki w regionie z wojskami rosyjskimi. Oznaczało to bardzo pracowity czas dla doktora, który prócz własnego szpitala opatrywał rannych także w prowizorycznych wojennych lazaretach urządzonych w szkole oraz budynkach na Chmielnisku. Nie wszystkich rannych udało się jednak uratować. Od października 1914 r. do stycznia 1915 r. pochowano 30 żołnierzy, w większości rosyjskich. Jednocześnie przez okolicę przetaczały się epidemie dziesiątkujące najmłodszych mieszkańców. W samym 1915 r., w wyniku czerwonki, tyfusu, kokluszu i szkarlatyny, zmarło aż 30 małych dzieci. Niestety, wśród nich znalazła się także córeczka Moniuszków, która zmarła 7 sierpnia 1915 r.

Akt zgonu Ady Moniuszko, malutkiej córeczki Edwarda i Eugenii.
Nie było czasu na żałobę po dziecku, gdyż w społeczności rosły nadzieje na wykorzystanie wojny jako drogi ku wolności, a przynajmniej do oswobodzenia się od Rosji, choć życie pod okupacją austriacką również nie zapowiadało się dobrze. Austriacy prowadzili wycinki lasów na niespotykaną dotąd skalę i ograbiali mieszkańców ze wszystkiego, co tylko można było jeszcze zabrać. Szpital ordynacki także chcieli w 1917 r. zarekwirować, więc aby temu zapobiec, nazwano go „Zakładem Leczniczym doktora Edwarda Moniuszki”. Polacy widzieli już nową nadzieję dla siebie. Również rodzice Ady jeszcze mocniej zaangażowali się w środowisko polskich patriotów wspierających tworzące się polskie Legiony. Eugenia Moniuszko działała jako jedna z 26 kobiet w zwierzynieckiej Lidze Kobiet Pogotowia Wojennego, organizując spotkania i wieczorki towarzyskie, z których dochód przeznaczano na pomoc Legionom, a także przygotowując sanitariuszki do niesienia pomocy rannym, szyjąc odzież dla żołnierzy i prowadząc działalność edukacyjną wśród dzieci i młodzieży. Wiodącą organizacją przygotowującą Polaków do walki o wolną Polskę stała się Polska Organizacja Wojskowa. Komendantem zwierzynieckiego podobwodu POW został Marian Guliński, który przygotował ćwiczenia wojskowe POW w lipcu 1918 r.
Niespodziewana śmierć Mariana Gulińskiego 3 września 1918 r. dotknęła mieszkańców Zwierzyńca i rodzinę doktora Moniuszki. To właśnie Edward Moniuszko podczas uroczystości pogrzebowej pożegnał przyjaciela słowami:
„Śpij, kolego, w ciemnym grobie,
niech się Polska przyśni Tobie”.
Widocznie się przyśniła i ze snów Mariana Gulińskiego wróciła Polska na mapę. 7 października Rada Regencyjna zapowiadała już tę chwilę odzyskania niepodległości, a w Zwierzyńcu uroczyście obwieszczono ją 12 października – dosłownie głosem Edwarda Moniuszki, który jako główny mówca wiecu nawoływał do uwolnienia i poparcia Józefa Piłsudskiego. Po kilku miesiącach wolności Zwierzyniec znalazł się na trasie przemarszu wojsk kierowanych na front wojny z bolszewikami. Edward Moniuszko zaś, jako lekarz wojskowy w randze kapitana, został powołany do służby w Kielcach (na jego miejsce przyszedł nowy lekarz, Eustachy Sawicki).
Dalsza pozazwierzyniecka historia Moniuszków nie trwała długo, gdyż Edward Moniuszko zmarł w 1924 r. W międzyczasie doktor przeżył zapewne jeszcze odejście żony Eugenii, a po pewnym czasie wybranką jego serca została Kamilla Jonscher (1889–1970), choć – jak się okazało – na bardzo krótko. Musiało to już nastąpić w okresie służby Edwarda Moniuszki w Szpitalu Wojskowym w Piotrkowie Trybunalskim. Pewne ślady prowadzą także do starszej córki Moniuszków, Ireny, urodzonej w 1909 r., ale to już kolejna historia, w której wiele luk pozostaje jeszcze do wypełnienia.
Renowacja grobu śp. Ady Moniuszko: Leszek Rojek / konserwacjapomnikow.pl
Informacje zebrała Renata Jarecka.




